ZALECENIE Nr 150 MIĘDZYNARODOWEJ ORGANIZACJI PRACY dotyczące roli poradnictwa i kształcenia zawodowego w rozwoju zasobów ludzkich. Sesja Konferencji: 60 Konferencja Ogólna Międzynarodowej Organizacji Pracy, zwołana do Genewy przez Radę Administracyjną Międzynarodowego Biura Pracy i zebrana tam w dniu 4 czerwca 1975 r. na sześćdziesiątej sesji, zważywszy znaczenie poradnictwa i kształcenia zawodowego w realizacji polityki i programów zatrudnienia, wziąwszy pod uwagę brzmienie istniejących międzynarodowych konwencji i zaleceń dotyczących pracy, związanych bezpośrednio z polityką zatrudnienia, a w szczególności Konwencję i Zalecenie dotyczące dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu, z 1958 r., oraz Konwencję i Zalecenie dotyczące polityki zatrudnienia, z 1964 r., wziąwszy pod uwagę, że Konferencja Generalna Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Wychowania, Nauki i Kultury przyjęła na osiemnastej sesji w 1974 r. Zalecenie dotyczące nauczania technicznego i zawodowego, wziąwszy pod uwagę, że Międzynarodowa Organizacja Pracy i Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Wychowania, Nauki i Kultury ściśle współpracowały w zharmonizowaniu celów i unikaniu podwójnych wysiłków oraz sprzeczności między odpowiednimi aktami międzynarodowymi, oraz że będą kontynuowały ścisłą współpracę mającą na celu skuteczną realizację tych aktów, postanowiwszy przyjąć niektóre wnioski dotyczące rozwoju zasobów ludzkich: poradnictwo i kształcenie zawodowe, która to sprawa stanowi szósty punkt porządku dziennego sesji, postanowiwszy, że wnioski te zostaną ujęte w formę zalecenia, przyjmuje dnia dwudziestego trzeciego czerwca tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego piątego roku następujące Zalecenie, które otrzyma nazwę: Zalecenie dotyczące rozwoju zasobów ludzkich, z 1975 r.: I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Niniejsze Zalecenie ma zastosowanie do poradnictwa i kształcenia zawodowego młodocianych i dorosłych we wszystkich dziedzinach życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego oraz do wszystkich poziomów kwalifikacji i stanowisk zawodowych. 2. 1) W niniejszym Zaleceniu określenie „zawodowe", precyzujące wyrażenia „poradnictwo" lub „kształcenie", oznacza, że poradnictwo lub kształcenie mają na celu utożsamienie i rozwój zdolności ludzkich w związku z aktywnym i zadowalającym życiem i pracą, a przez powiązanie różnych form nauczania zmierzają do ułatwienia jednostce zrozumienia warunków pracy i środowiska społecznego, jak i wywierania na nie wpływu indywidualnie lub zbiorowo. 2) Określenie zawarte w pkt. 1) niniejszego ustępu ma zastosowanie do poradnictwa, kształcenia początkowego, doskonalenia, kształcenia w celu przekwalifikowania, niezależnie od sposobu ich przeprowadzenia oraz od poziomu kwalifikacji i stanowisk. 3. Przy realizacji niniejszego Zalecenia Państwa - Członkowie powinni brać pod uwagę uzupełniające wskazówki, jakie mogą być sformułowane przez konferencje regionalne, komisje przemysłowe, spotkania ekspertów lub konsultantów, organizowane przez Międzynarodową Organizację Pracy lub inne właściwe organy. II. POLITYKA I PROGRAMY 4. 1) Członkowie powinni przyjąć i rozwijać wszechstronną i uzgodnioną politykę oraz odpowiednie programy dotyczące poradnictwa i kształcenia zawodowego, tworząc ścisły związek między poradnictwem i kształceniem zawodowym a zatrudnieniem, w szczególności poprzez publiczne urzędy zatrudnienia. 2) Polityka ta i programy powinny uwzględniać: a) potrzeby, możliwości i problemy w dziedzinie zatrudnienia, zarówno na szczeblu regionalnym, jak i krajowym; b) stadium i poziom rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturalnego; c) związki zachodzące między celami rozwoju zasobów ludzkich a innymi celami gospodarczymi, społecznymi i kulturalnymi. 3) Polityka ta i programy powinny być realizowane za pomocą metod przystosowanych do warunków krajowych. 4) Polityka ta i programy powinny zachęcać wszystkie osoby i pomagać im, na zasadzie równości i bez jakiejkolwiek dyskryminacji, w rozwijaniu i wykorzystywaniu ich zawodowych uzdolnień w ich własnym interesie i zgodnie z ich aspiracjami, mając stale na uwadze potrzeby społeczeństwa. 5) Polityka ta i programy powinny również zachęcać przedsiębiorstwa do przyjmowania odpowiedzialności za kształcenie zatrudnianych przez siebie pracowników. Przedsiębiorstwa te powinny współpracować z przedstawicielami swych pracowników przed opracowaniem form działalności w zakresie kształcenia oraz powinny dążyć, aby, jeśli to możliwe, program ten był zgodny z systemem kształcenia powszechnego. 6) Polityka ta i programy powinny zmierzać do: a) zapewnienia dostępu do produktywnego zatrudnienia zarobkowego lub niezależnego, które odpowiadałoby uzdolnieniom i osobistym aspiracjom pracowników oraz ułatwienia mobilności zawodowej; b) popierania i rozwijania twórczej inicjatywy, dynamiki i wynalazczości, w celu utrzymania lub zwiększania wydajności pracy; c) chronienia pracowników przed bezrobociem albo jakimikolwiek innymi stratami zarobku lub możliwości zysku, spowodowanymi brakiem zapotrzebowania na ich kwalifikacje, jak również przed niepełnym zatrudnieniem; d) chronienia pracowników przed jakimkolwiek nadmiernym napięciem fizycznym lub psychicznym w zatrudnieniu; e) chronienia pracowników przed niebezpieczeństwami zawodowymi, przez włączenie do programu kształcenia, każdego zajęcia lub zawodu, przedmiotu dotyczącego bezpieczeństwa i higieny pracy; f) udzielenia pomocy pracownikom w ich dążeniu do uzyskania zadowolenia z pracy, do realizacji ich osobistych zamierzeń i do samookreślenia oraz pomocy w poprawieniu ich losu dzięki ich własnym wysiłkom zmierzającym do polepszenia zakresu lub zmiany rodzaju ich udziału w życiu gospodarczym; g) osiągnięcia postępu społecznego, kulturalnego i gospodarczego oraz ciągłego przystosowania do zmian, zapewniając udział wszystkich zainteresowanych w zmianach wymagań pracy; h) przyciągnięcia wszystkich grup społecznych do uczestniczenia w procesie rozwoju i w korzyściach, jakie z niego wynikają. 5. 1) Dla osiągnięcia wyżej wymienionych celów Członkowie powinni opracowywać i udoskonalać otwarte, elastyczne i uzupełniające systemy nauczania ogólnego, technicznego i zawodowego, poradnictwa szkolnego i zawodowego oraz kształcenia zawodowego, zarówno w ramach systemu szkolnego, jak i poza nim. 2) W szczególności Członkowie powinni dążyć do: a) zapewnienia całkowicie równego dostępu do poradnictwa i kształcenia zawodowego; b) zorganizowania, na użytek różnych grup społecznych, stałego poradnictwa zawodowego ujętego szeroko i rzeczowo, obejmującego wszystkie dziedziny działalności gospodarczej; c) opracowania pełnych systemów kształcenia, obejmującego wszystkie aspekty pracy produkcyjnej we wszystkich dziedzinach działalności gospodarczej; d) ułatwienia płynności między różnymi kierunkami kształcenia, w ramach jednego zawodu lub jednego określonego sektora gospodarki oraz między tymi zawodami a różnymi dziedzinami działalności gospodarczej, jak również między rozmaitymi szczeblami stanowisk; e) skoordynowania kształcenia zawodowego, przewidzianego dla jakiegoś sektora gospodarki lub dla jakiejś dziedziny działalności gospodarczej, z kształceniem przewidzianym dla innych sektorów lub innych dziedzin; f) opracowania struktury systematycznego kształcenia zawodowego we wszystkich dziedzinach działalności gospodarczej, obejmującego wszystkie rodzaje pracy i wszystkie poziomy kwalifikacji zawodowych oraz stanowisk; g) zapewnienia wszystkim pracownikom realnych możliwości włączenia się do systemu nauczania na poziomie uwzględniającym ich doświadczenia zawodowe; h) zorganizowania współpracy i ścisłej koordynacji między poradnictwem i kształceniem zawodowym udzielanym poza systemem kształcenia szkolnego, z jednej strony, a poradnictwem szkolnym i systemem nauczania szkolnego, z drugiej strony; i) stworzenia warunków umożliwiających robotnikom uzupełnienie ich kształcenia zawodowego kształceniem związkowym, udzielanym przez organizacje ich reprezentujące; j) prowadzenia badań i przystosowania zarządzeń administracyjnych i metod niezbędnych do realizacji programów poradnictwa i kształcenia zawodowego. 6. Polityka i programy poradnictwa i kształcenia zawodowego powinny: a) być skoordynowane z polityką i podstawowymi programami rozwoju społecznego i gospodarczego takimi, jak rozwój zatrudnienia, integracja społeczna, rozwój wsi, rozwój rzemiosła i przemysłu, przystosowanie metod i organizacji pracy do potrzeb ludzkich i poprawa warunków pracy; b) uwzględniać międzynarodowe współdziałanie i współpracę w dziedzinie gospodarczej i technologicznej; c) podlegać okresowym analizom w związku z bieżącym i zaplanowanym rozwojem społecznym i gospodarczym; d) popierać działalność, która zachęcałaby pracowników do wniesienia wkładu do poprawy stosunków międzynarodowych; e) przyczyniać się do lepszego zrozumienia zagadnień technicznych, naukowych, gospodarczych, społecznych i kulturalnych; f) tworzyć i rozwijać właściwą strukturę wewnętrzną, w celu zapewnienia odpowiedniego kształcenia uwzględniającego podstawowe zasady bezpieczeństwa i higieny pracy. III. PORADNICTWO ZAWODOWE 7. 1) Członkowie powinni stopniowo rozszerzać systemy poradnictwa zawodowego i systemy ciągłej informacji o zatrudnieniu, w celu zapewnienia pełnej informacji i możliwie jak najszerszego poradnictwa dla dzieci, młodocianych i dorosłych, włączając w to odpowiednie programy dla osób upośledzonych. 2) Informacja i poradnictwo powinny obejmować wybór zawodu, kształcenie zawodowe i związane z tym możliwości nauki, sytuację w zatrudnieniu i jego perspektywy, możliwości awansu, warunki pracy, bezpieczeństwo i higienę pracy oraz inne aspekty czynnego życia w różnych dziedzinach działalności gospodarczej, społecznej i kulturalnej, i na wszystkich szczeblach stanowisk. 3) Informacja i poradnictwo powinny być uzupełniane informacją o ogólnych aspektach układów zbiorowych oraz praw i obowiązków wszystkich zainteresowanych stron zgodnie z ustawodawstwem pracy; ta ostatnia informacja powinna być dostarczana zgodnie z ustawodawstwem i praktyką krajową, z uwzględnieniem odpowiednich funkcji i zadań zainteresowanych pracowników i pracodawców. 8.1) Program poradnictwa zawodowego powinien mieć następujące cele podstawowe: a) zapewnienie dzieciom i dorosłym, którzy nie są jeszcze włączeni do działalności zawodowej, bazy umożliwiającej wybór rodzaju nauczania i kształcenia zawodowego, odpowiadającego ich uzdolnieniom, umiejętnościom i zainteresowaniom, uwzględniając możliwości zatrudnienia; b) udzielanie pomocy osobom korzystającym z programów nauczania i kształcenia zawodowego, aby wyniosły z nich możliwie jak najwięcej korzyści i aby przygotowały się bądź do uzupełnienia nauki lub kształcenia zawodowego, bądź też podjęły działalność zawodową korzystając w pełni z dalszej nauki i kształcenia zawodowego, wymaganych w czasie pracy zawodowej; c) udzielanie pomocy osobom, które rozpoczynają pracę, jak również tym, które pragną zmienić działalność zawodową lub są bezrobotne, w wyborze zawodu, uzyskaniu odpowiedniej nauki i kształcenia zawodowego; d) zwracanie uwagi osobom wykonującym jakiś zawód na możliwości poprawy szans ich rozwoju zawodowego, poziomu ich kompetencji, zarobków i pozycji, jak również na warunki nauki i kształcenia zawodowego, niezbędnego do tego celu i na dostępne środki praktyczne; e) doprowadzenie opinii publicznej do lepszego zrozumienia wkładu, jaki wnoszą do ogólnego rozwoju i zwiększenia zatrudnienia sektory gospodarcze i dziedziny działalności gospodarczej różnego rodzaju, łącznie z tymi, które tradycyjnie nie cieszą się wysokim prestiżem; f) pomoc współpracującym instytucjom w dostarczeniu informacji w sprawie skuteczności poszczególnych programów kształcenia, jako nierozłącznej części poradnictwa zawodowego. 2) Członkowie powinni zapewnić, aby realizacja tych programów była zgodna z prawem swobodnego wyboru zawodu i z właściwymi szansami awansu, jak również z prawem do nauki. 9. Rozszerzając zakres organizowanych przez siebie systemów poradnictwa zawodowego Członkowie powinni w szczególności czuwać, aby: a) ułatwiać zrozumienie przez dzieci i młodocianych, uczęszczających do szkoły, jaka jest wartość i znaczenie pracy, i zapoznać ich z warunkami pracy w możliwie dużej ilości rodzajów zawodów - uwzględniając możliwości zatrudnienia i kariery, jakie im można zaoferować, jak również z warunkami, jakie należy spełnić, aby móc korzystać z tych możliwości; b) dostarczać dzieciom i młodocianym, którzy nigdy nie chodzili do szkoły lub którzy ją przedwcześnie opuścili, informacji o możliwie dużej ilości rodzajów zatrudnienia, o możliwościach zatrudnienia w tych zawodach i o sposobie dostępu do nich; c) informować dorosłych, wykonujących działalność zarobkową lub niezależną, o tendencjach i celach rozwoju, jeśli ich to dotyczy, a w szczególności o skutkach, jakie w ich dziedzinie działalności mogą spowodować zmiany społeczne, techniczne i gospodarcze; d) dostarczać bezrobotnym i osobom częściowo zatrudnionym wszelkich niezbędnych informacji i wskazówek dotyczących możliwości znalezienia zatrudnienia lub poprawy ich zatrudnienia, jak również o posiadanych do tych celów środkach; e) udzielać w zakresie środków ogólnych, związanych z postępem społecznym, osobom, które muszą pokonać specjalne problemy w dziedzinie nauczania, kształcenia zawodowego lub zatrudnienia, pomocy umożliwiającej im przezwyciężenie tych trudności. 10. 1) Dla osób, posiadających takie same potrzeby zawodowe powinny być dostępne programy zbiorowego poradnictwa zawodowego, to znaczy rozpowszechnianie konkretnych informacji i usług w zakresie poradnictwa, jak również porady indywidualne. 2) Wymienione porady indywidualne powinny w szczególności być dostępne dla młodocianych i dla dorosłych, którzy potrzebują pomocy specjalistycznej, aby mogli zdać sobie sprawę ze swych uzdolnień, umiejętności i zainteresowań zawodowych, poznać możliwości, jakie mogłyby otworzyć się przed nimi w dziedzinie nauki, kształcenia zawodowego i zatrudnienia, oraz wybrać określony kierunek nauki, kształcenia zawodowego i zatrudnienia. 3) Porady indywidualne - ewentualnie działalność w zakresie zbiorowego poradnictwa zawodowego - powinny uwzględniać specyficzne potrzeby każdej osoby w zakresie informacji i pomocy, oraz specjalną uwagą otoczyć osoby upośledzone fizycznie i umysłowo, jak również osoby pokrzywdzone w dziedzinie społecznej i nauki. Mogłyby one zawierać próby badania i oceny informacji oraz podejmowania decyzji, jak również próby selekcji w ramach dużych możliwości wyboru i celów awansu, co pozwoli na rozwój zdolności do przemyślanego wyboru. Powinny one zawsze uwzględniać prawo, jakie posiada jednostka do dokonania swego własnego wyboru, opierając się na pełnych informacjach. 4) Porady indywidualne powinny, w razie potrzeby, być uzupełnione poradami dotyczącymi środków zaradczych i innymi formami pomocy, jakie mogłyby być użyteczne w celu przygotowania zainteresowanego do zawodu. 11. Członkowie, których programy poradnictwa zawodowego są jeszcze słabo rozwinięte, powinni przede wszystkim skoncentrować się na następujących celach: a) zwracać uwagę młodocianym na znaczenie wyboru programu nauki i kształcenia zawodowego, uwzględniając w pełni perspektywy zatrudnienia i rozwoju gospodarczego i społecznego, programu odpowiadającego ich osobistym zainteresowaniom i uzdolnieniom; b) pomagać grupom ludności, które potrzebują pomocy, w przezwyciężeniu tradycyjnych trudności, ograniczających je w swobodnym wyborze nauki, kształcenia zawodowego lub zawodu; c) wychodzić naprzeciw potrzebom tych, którzy posiadają szczególne uzdolnienia w dziedzinach zawodowych o poważnym znaczeniu. 12. Członkowie powinni w swych programach poradnictwa zawodowego wykorzystać w pełni wszystkie możliwości i wszystkie środki informacji, jakimi dysponują, co pozwoli im na najbardziej skuteczne dotarcie do zainteresowanych grup ludności. 13. 1) Jeśli to jest możliwe, byłoby wskazane wykorzystanie odpowiednich testów umiejętności i uzdolnień dotyczących charakterystycznych cech fizjologicznych i psychologicznych oraz innych metod badań dla celów poradnictwa zawodowego, zgodnie z potrzebami w indywidualnych przypadkach. 2) Wymienione testy i inne metody badań powinny być wykorzystane tylko za zgodą osób zwracających się o poradnictwo, i powinny być połączone z innymi sposobami zbadania indywidualnych cech charakterystycznych. Powinny one być przeprowadzane tylko przez specjalistów. 3) Rezultaty tych testów i innych badań mogą być przekazane osobom trzecim tylko za uprzednią zgodą osoby badanej. 14. 1) Jeżeli testy lub inne metody badań mają zastosowanie w poradnictwie zawodowym, powinny one być znormalizowane według grup wieku, kategorii grup ludności i kultury, o jakie chodzi, a ich ważność powinna być weryfikowana w zależności od szczególnych celów, do których są one używane. 2) Powinien istnieć stały program rozwijania i uściślania tych testów oraz innych metod badania, w celu uwzględnienia przemian warunków i stylu życia. IV. KSZTAŁCENIE ZAWODOWE A. POSTANOWIENIA OGÓLNE 15. 1) Członkowie powinni stopniowo rozszerzać, przystosowywać i harmonizować systemy kształcenia zawodowego swego kraju, aby sprostać potrzebom młodocianych i dorosłych w ciągu całego ich życia, we wszystkich sektorach gospodarki, we wszystkich dziedzinach działalności gospodarczej, na wszystkich poziomach kwalifikacji zawodowych i szczeblach stanowisk. 2) W związku z tym należy poświęcić szczególną uwagę: a) możliwościom awansu, jakie powinny być dane osobom, które tego pragną i które są zdolne do osiągnięcia wyższego poziomu kwalifikacji zawodowych i stanowiska, w każdym przypadku, gdy pozwolą na to warunki; b) poprawianiu kształcenia zawodowego w tym sektorze gospodarki i w tych wszystkich dziedzinach działalności gospodarczej, gdzie kształcenie jest szczególnie niesystematyczne i gdzie przeważają przestarzałe metody i technika pracy; c) zapewnianiu kształcenia zawodowego dla tych grup ludności, którym dotychczas nie poświęcono dostatecznej uwagi, w szczególności grupom pokrzywdzonym w dziedzinie gospodarczej i społecznej; d) skutecznej koordynacji powszechnego nauczania i kształcenia zawodowego, teoretycznej nauki i nauki praktycznej, wstępnego kształcenia i doskonalenia. 3) Programy kształcenia zawodowego powinny być ujęte w taki sposób, aby zapewniały pełne zatrudnienie i rozwój uzdolnień jednostki. 16. Programy kształcenia zawodowego dotyczące różnych zawodów i dziedzin działalności gospodarczej powinny, ewentualnie, być organizowane etapami, w sposób progresywny, aby mogły dać następujące możliwości: a) podstawowe kształcenie dla młodocianych i dorosłych, którzy posiadają niewiele doświadczenia zawodowego z poprzednich prac lub wcale go nie posiadają; b) doskonalenie, które pozwoliłoby osobom wykonującym już jakiś zawód: i) poprawić swoją wydajność w pracy, rozszerzyć zakres czynności, które mogą podejmować, rozpocząć pracę na wyższym szczeblu lub otrzymać awans; ii) przystosować na bieżąco swoje umiejętności i kwalifikacje zawodowe w związku z przemianami w swoim zawodzie; c) ponowne kształcenie w celu umożliwienia dorosłym uzyskania nowych kwalifikacji w odmiennej dziedzinie zawodowej; d) uzupełnienie nauki, która jest konieczna do zakończenia kształcenia; e) kształcenie w dziedzinie higieny i bezpieczeństwa w miejscu pracy, w szczególności dla młodocianych i dorosłych, nie posiadających dużego doświadczenia zawodowego; f) informacje na temat praw i obowiązków wynikających z zatrudnienia, łącznie z systemem zabezpieczenia społecznego. 17. 1) Należy dołożyć wszelkich wysiłków, aby rozwijać i w pełni wykorzystywać, w razie potrzeby z pomocą dofinansowania publicznego, wszystkie możliwości kształcenia zawodowego istniejące lub przyszłe, łącznie z zasobami przedsiębiorstw, w celu organizowania stałych programów kształcenia zawodowego. 2) Programy kształcenia powinny, w miarę potrzeb i możliwości, móc korzystać ze środków masowego przekazu, z ruchomych punktów nauczania, z kursów korespondencyjnych i innych środków samokształcenia. 18. Programy kształcenia podstawowego przeznaczone dla młodocianych, posiadających małe lub nie posiadających wcale doświadczenia zawodowego, powinny, w szczególności, obejmować: a) nauczanie ogólne powiązane z kształceniem praktycznym i uzupełniającym nauczaniem teoretycznym; b) kształcenie podstawowe obejmujące wiadomości teoretyczne i praktyczne, wspólne dla kilku pokrewnych zawodów, które może być udzielane w zakładzie nauczania, w instytucji kształcenia zawodowego lub w przedsiębiorstwie, w czasie pracy lub poza nią; c) specjalizację teoretyczną i praktyczną bezpośrednio użyteczną w odniesieniu do istniejących rodzajów zatrudnienia lub do tych, które mają być utworzone; d) wprowadzenie, pod kontrolą, w rzeczywiste warunki pracy. 19. 1) Kursy kształcenia początkowego w pełnym wymiarze godzin powinny, każdorazowo, gdy na to pozwolą warunki, przewidywać odpowiednią synchronizację między nauczaniem teoretycznym udzielanym w instytucjach kształcenia a kształceniem udzielanym w pracy w przedsiębiorstwach w taki sposób, aby nauczanie teoretyczne odpowiadało rzeczywistym warunkom pracy; podobnie kształcenie praktyczne, które nie jest udzielane w pracy, powinno, w miarę możliwości, odpowiadać rzeczywistym warunkom pracy. 2) Kształcenie w pracy, połączone z nauczaniem udzielanym w instytucjach kształcenia, powinno być zorganizowane według planu, wspólnie opracowanego przez przedsiębiorstwa, instytucje i przedstawicieli zainteresowanych pracowników w celu: a) umożliwienia stażystom sprawdzenia w praktyce, w czasie wykonywania zawodu, wiadomości nabytych poza pracą; b) zapoznawania ich z tymi aspektami zawodu, jakie można poznać tylko w przedsiębiorstwie; c) zapoznania młodocianych, posiadających małe lub nie posiadających wcale doświadczenia zawodowego, z wymaganiami i warunkami, jakie mogą napotkać w swej pracy, jak również z ich odpowiedzialnością w pracy w grupie. 20. Osoby, które podjęły swoje pierwsze zatrudnienie po zakończeniu kursów w pełnym wymiarze godzin, wymienionych w ust. 19, powinny korzystać: a) z wprowadzenia zapoznającego ich z charakterem i celami przedsiębiorstwa oraz warunkami, w jakich wykonuje się pracę; b) z uzupełniającego kształcenia udzielanego systematycznie w miejscu pracy, wraz z niezbędnymi wykładami teoretycznymi; c) w miarę możliwości, ze stażu obejmującego różne dziedziny działalności i funkcje posiadające wartość dydaktyczną, łącznie z przystosowaniem do stanowiska pracy. 21. Właściwe władze powinny, zgodnie z planowaniem i ustawodawstwem krajowym oraz po konsultacji z organizacjami pracodawców i pracowników, opracować ogólnokrajowe lub regionalne plany doskonalenia kadr, związane z sytuacją w dziedzinie zatrudnienia. 22. 1) Przedsiębiorstwa powinny, po konsultacji z przedstawicielami pracowników, z osobami zainteresowanymi i z odpowiedzialnymi za ich pracę, ustalać i w regularnych odstępach analizować plany doskonalenia przewidziane dla ich personelu na wszystkich szczeblach kwalifikacji i stanowisk. W tym celu można utworzyć wspólny komitet. 2) Wymienione plany powinny: a) dawać możliwości zdobycia umiejętności niezbędnych do awansu, jeśli chodzi o kwalifikacje zawodowe i stanowiska; b) dotyczyć równocześnie kształcenia technicznego, innych rodzajów kształcenia oraz doświadczenia zawodowego, jakie należy przekazać osobom zainteresowanym; c) uwzględniać ich uzdolnienia i zainteresowania tak samo, jak wymagania pracy. 3) Osoby odpowiedzialne za pracę innych powinny być obowiązane do uczestniczenia w skutecznej realizacji planów doskonalenia kadr. 4) Stanowiska organizacyjne, odpowiedzialne za ustanowienie, realizację i analizę planów doskonalenia kadr, powinny być jasno określone i, w miarę możliwości, powinny być zlecane bądź specjalnej jednostce, bądź jednej lub więcej jednostkom wykonującym swoją działalność na poziomie mającym powiązania z tymi stanowiskami. 23. 1) Pracownicy podlegający kształceniu w przedsiębiorstwie powinni: a) otrzymywać zapłatę lub odpowiednie wynagrodzenie; b) korzystać z tego samego systemu zabezpieczenia społecznego co stały personel danego przedsiębiorstwa. 2) Pracownicy podlegający kształceniu poza miejscem pracy powinni korzystać z urlopu szkoleniowego zgodnie z postanowieniami Konwencji i Zalecenia dotyczącymi płatnego urlopu szkoleniowego, z 1974 r. B. ZASADY I DYREKTYWY KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO 24. 1) Podstawowe kształcenie zawodowe i doskonalenie umożliwiające uzyskanie uznanych kwalifikacji zawodowych powinny, jeśli to możliwe, być podporządkowane ogólnym zasadom wydanym lub zatwierdzonym przez właściwy organ, po konsultacji z zainteresowanymi organizacjami pracodawców i pracowników. 2) Zasady te powinny wskazywać na: a) poziom kwalifikacji zawodowych i wiadomości wymaganych od kandydatów na różne kursy kształcenia zawodowego; b) poziom umiejętności, jakie należy uzyskać na kursie, na każdym etapie kształcenia, w każdej z podstawowych dziedzin działalności i funkcji danego zawodu, jak również, w miarę możliwości, trefić i czas trwania kształcenia, urządzenia i wyposażenie niezbędne do zdobycia tego poziomu umiejętności; c) część kształcenia zawodowego, jaka powinna być zapewniona przez system szkolny, instytucje kształcenia zawodowego, przedsiębiorstwa, miejsce pracy lub inne środki; d) charakter i czas trwania każdego praktycznego stażu, jaki może być wymagany podczas kształcenia zawodowego; e) treść kształcenia opartego na zasadzie wielostronnego kształcenia i mobilności zawodowej; f) metodologię, jaką należy zastosować, uwzględniając cele kształcenia i cechy charakterystyczne uczniów; g) egzaminy i inne środki pozwalające na kontrolowanie uzyskanych rezultatów; h) świadectwa wydawane po pomyślnym zakończeniu kształcenia zawodowego. 25. 1) Jeżeli istnieją między różnymi sektorami gospodarki lub różnymi dziedzinami działalności gospodarczej lub wreszcie między przedsiębiorstwami poważne różnice w czynnościach, jakich potrzeba do wykonania tego samego zawodu i w warunkach, w jakich jest on wykonywany, do tego zawodu może odnosić się więcej niż jedna zasada kształcenia zawodowego i to przez tak długi czas, jak długo istnieją te różnice. 2) Zasady dotyczące tego samego zawodu powinny być skoordynowane w celu ułatwienia zmiany czynności w ramach tego zawodu, rozumie się przy tym, że kwalifikacje zawodowe i zdobyte doświadczenia będą w pełni uznane. 26. 1) Należałoby ustanowić dyrektywy wskazujące, w jaki sposób powinno być zorganizowane kształcenie zawodowe i jaka powinna być jego treść w odniesieniu do zawodów oraz poziom kwalifikacji zawodowych i wiadomości, jak również szczeble stanowisk, w stosunku do których dowiedziono, że zasady wymienione w ust. 24 niniejszego Zalecenia nie są dla nich odpowiednie. 2) Takie dyrektywy mogłyby być użyteczne, w szczególności do: a) kształcenia przyszłego personelu nadzoru, specjalistów i członków personelu kierowniczego lub osób pełniących już takie funkcje; b) kształcenia wykładowców, kierowników, inspektorów i instruktorów kształcenia zawodowego; c) kształcenia zawodowego w tych dziedzinach działalności gospodarczej, gdzie istnieje duża liczba osób pracujących na własny rachunek lub małych przedsiębiorstw; d) poprawy kształcenia zawodowego zarówno w tych dziedzinach działalności gospodarczej, gdzie nie jest zapewnione w ogóle lub w niewielkim stopniu niezbędne systematyczne kształcenie zawodowe, jak i w przedsiębiorstwach stosujących przestarzałą technikę i metody pracy. 3) Takie dyrektywy byłyby również wskazane w odniesieniu do pierwszego kształcenia przy zatrudnianiu osób, które właśnie ukończyły kurs kształcenia początkowego w pełnym wymiarze godzin w zakładach nauczania lub w instytucjach kształcenia zawodowego. 27. Zasady i dyrektywy kształcenia zawodowego powinny być okresowo oceniane i zmieniane, z udziałem organizacji pracodawców i pracowników, i przystosowane do przemian w zakresie wymogów. Częstotliwość tych ocen zależna byłaby od rytmu przemian w danym zawodzie. 28. 1) Członkowie powinni stopniowo ustanawiać zasady i dyrektywy albo, ewentualnie, rozszerzać zasięg zastosowania tych, które już przyjęli, dopóki będą one miały zastosowanie do wszystkich głównych zawodów i do wszystkich poziomów kwalifikacji zawodowych i stanowisk. 2) Kształcenie zawodowe dotyczące tych zawodów i poziomów kwalifikacji zawodowych oraz stanowisk, które mają decydujące znaczenie dla postępu gospodarczego i społecznego, powinno uzyskać pierwszeństwo. V. KSZTAŁCENIE DLA KIEROWNIKÓW I OSÓB PRACUJĄCYCH NA WŁASNY RACHUNEK 29. 1) Osoby odpowiedzialne za pracę innych, pracownicy nadzoru i specjaliści współpracujący z dyrekcją przedsiębiorstw, jak również osoby, które mają objąć funkcje kierownicze lub nadzoru powinny korzystać z kształcenia dla kierowników i personelu nadzoru. 2) Właściwe władze powinny, w zakresie ogólnokrajowego planowania i ustawodawstwa i po konsultacji z organizacjami pracodawców i pracowników, opracować plany kształcenia dla kierowników i personelu nadzoru oraz dla osób pracujących na własny rachunek. 30. 1) Ustalając treść programu kształcenia dla kierowników i personelu nadzoru, należy uwzględnić aktualny i przewidywany poziom stanowisk dla osób, które mają być kształcone. 2) Programy te powinny zmierzać w szczególności do: a) rozwijania odpowiednich wiadomości i zrozumienia gospodarczych i społecznych aspektów podejmowania decyzji; b) rozwijania umiejętności i predyspozycji wymaganych do kierowania i pobudzania innych ludzi, w poszanowaniu ludzkiej godności i w celu stworzenia zdrowych stosunków międzyludzkich; c) rozwijania inicjatywy i pozytywnego stosunku do zmian, jak również umiejętności oceny skutków tych zmian u innych ludzi; d) rozwijania umiejętności zajmowania nowych stanowisk w pracy; e) uświadamiania osobom korzystającym z kształcenia, jakie znaczenie dla personelu przedsiębiorstwa posiada nauczanie, poradnictwo i kształcenie zawodowe; f) uświadamiania pracowników co do warunków ich życia zawodowego, troski o ich dobrobyt, jak również znajomości prawa pracy i systemów zabezpieczenia społecznego; g) ukazania im wartości wysiłków w kierunku doskonalenia się; h) zapewnienia podstaw do dalszego kształcenia, umożliwiającego przystosowanie się do zmieniających się potrzeb. 31. 1) Programy kształcenia zawodowego, dotyczące pracy na własny rachunek, powinny uwzględniać sytuację społeczną pracowników oraz: a) włączać, w uzupełnieniu do kształcenia zawodowego w wybranej dziedzinie techniki, kształcenie w zakresie podstawowych zasad i praktyki kierowania przedsiębiorstwem i kształcenia innych osób; b) uświadamiać uczestnikom kształcenia konieczność wykazywania inicjatywy, oceny ryzyka i podejmowania go. 2) Programy te powinny przewidywać możliwości regularnego unowocześniania kształcenia i powinny być uzupełniane, na bieżąco, informacjami o zmianach techniki w dziedzinie, o którą chodzi oraz o źródłach finansów, a w razie potrzeby o najbardziej skutecznych metodach handlu. VI. PROGRAMY PRZEZNACZONE DLA POSZCZEGÓLNYCH OBSZARÓW LUB DZIEDZIN DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ 32. 1) Dla tych obszarów lub dziedzin działalności gospodarczej, w których potrzebna jest ogólna poprawa lub zasadnicze zmiany strukturalne, powinny być przyjęte odpowiednie programy poradnictwa i kształcenia zawodowego. 2) Programy te powinny stanowić część krajowego programu poradnictwa i kształcenia zawodowego, jako całości, i być skoordynowane z innymi środkami mającymi na celu rozwój danego obszaru lub dziedziny działalności gospodarczej. 33. Wśród obszarów lub dziedzin działalności gospodarczej, dla których wskazane byłyby takie programy, należy zwrócić szczególną uwagę na obszary wiejskie oraz na dziedziny działalności gospodarczej stosujące przestarzałą technikę i metody pracy, jak i na przemysły i przedsiębiorstwa chylące się do upadku albo zmieniające profil swej działalności, lub przemysły planowane albo nowo tworzone. A. OBSZARY WIEJSKIE 34. 1) Programy przeznaczone dla obszarów wiejskich powinny zmierzać do zapewnienia pełnej równości szans dla ludności wiejskiej i miejskiej w zakresie poradnictwa i kształcenia zawodowego. 2) Programy te powinny być zawarte w ramach krajowej polityki rozwoju z uwzględnieniem w szczególności cech charakterystycznych i tendencji do ruchów migracyjnych między obszarami wiejskimi a miejskimi. 35. 1) Programy przeznaczone dla obszarów wiejskich powinny zawierać odpowiednie postanowienia, które odpowiadałyby szczególnym potrzebom poradnictwa i kształcenia zawodowego: a) pracowników rolnych, łącznie z pracownikami plantacji, drobnych właścicieli ziemskich, rolników, połowników i innych osób zatrudnionych w rolnictwie i w pracach pokrewnych, w szczególności w przypadku reformy rolnej lub innej zasadniczej zmiany systemu dostaw, produkcji i dystrybucji w zainteresowanych obszarach; b) osób wykonujących zawody nierolnicze, w szczególności w nauczaniu, komunikacji, transporcie i innych służbach, jak również w rzemiośle. 2) Programy te powinny uwzględniać różnice potrzeb odpowiednio do rodzaju działalności rolnej, o jaki chodzi, stopnia mechanizacji, specjalizacji i modernizacji, jak również jego rozmiaru. 3) Programy przeznaczone dla obszarów wiejskich powinny przewidywać kształcenie w zakresie organizacji spółdzielni i zarządzania przedsiębiorstwem. 36. 1) Kraje, w których urządzenia i programy poradnictwa i kształcenia zawodowego dotyczące obszarów wiejskich są jeszcze zbyt słabo rozwinięte, powinny początkowo dążyć przede wszystkim, aby: a) dostarczyć młodocianym i dorosłym, żyjącym na obszarach wiejskich, informacji na temat celów i przewidywanych środków zmierzających do ulepszeń lub zasadniczych zmian strukturalnych w ich rejonie, jak również konsekwencji, jakie mogą z tego wyniknąć dla ich pracy i życia; b) zapewnić systematyczną naukę i kształcenie zawodowe, w razie potrzeby w pełnym wymiarze godzin, młodocianym pracującym, aby mogli oni uzupełnić wiedzę nabytą w miejscu pracy; c) zapewnić dorosłym krótkoterminowe programy doskonalenia, uzupełniające lub przekwalifikowujące, dzięki istniejącym środkom (kształcenie zawodowe, upowszechnianie i inne usługi w zakresie porad); d) utworzyć, w wymienionych obszarach rolniczych, kierownicze kadry społeczne i gospodarcze oraz zachęcać liczniejsze grupy ludności do uczestniczenia w akcji rozwoju; e) rozwijać dążenie do samodoskonalenia. 2) Kraje te powinny rozpatrywać okresowo priorytety odnoszące się do obszarów rolniczych, w taki sposób, aby stopniowo doprowadzić do: a) ustanowienia ogólnych służb informacji i poradnictwa zawodowego dla całej ludności wiejskiej; b) wprowadzenia lub rozpowszechnienia systematycznego podstawowego kształcenia młodzieży; c) przyjęcia ogólnych programów doskonalenia zawodowego o charakterze ciągłym lub okresowym, aby zaspokoić potrzeby osób dorosłych. 37. Kraje, które z powodów finansowych lub z braku wyszkolonego personelu nie mogą zapewnić odpowiednich usług dla całej ludności wiejskiej, powinny rozważyć: a) skoncentrowanie swej działalności tymczasowo na ograniczonych geograficznie regionach, gdzie mogliby zdobyć odpowiednie doświadczenia, w celu przeniesienia go później na inne tereny; b) udzielenie pierwszeństwa pracownikom bezrolnym lub innym biedniejszym grupom pracowników na obszarach wiejskich, którzy najbardziej potrzebują sprawiedliwości gospodarczej i społecznej. B. DZIEDZINY DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ, GDZIE STOSOWANA JEST PRZESTARZAŁA TECHNIKA I METODY PRACY 38. 1) Programy dotyczące tych dziedzin działalności gospodarczej i zawodów, w których stosowana jest przestarzała technika i metody pracy, powinny być rozwijane, zgodnie z potrzebami, według tych samych zasad, jakie są przewidziane dla obszarów wiejskich. 2) Programy te powinny zmierzać do zapewnienia osobom pracującym w tych dziedzinach działalności gospodarczej lub w tych zawodach, albo pragnących tam pracować, poradnictwa i kształcenia zawodowego, które pozwolą im na udział w modernizacji metod i produkcja lub na przyczynienie się do nich, jak również na udział w korzyściach wypływających z wprowadzonych zmian. 39. Służba upowszechniania i inne usługi w zakresie porad, organizowane dla pracowników niezależnych i kierowników małych przedsiębiorstw należących do tych dziedzin działalności gospodarczej i tych zawodów, powinny dostarczać im informacji o możliwościach wprowadzenia nowości w ich pracy, jak również o kształceniu zawodowym i innych usługach, które mogą być im pomocne w tym celu. 40. Przy organizacji kształcenia zawodowego dla wymienionych wyżej dziedzin działalności gospodarczej i zawodów należy uwzględnić: a) konieczność i możliwość rozszerzenia pola działania przedsiębiorstw lub wprowadzenia specjalizacji działalności niektórych przedsiębiorstw, jak również wpływ, jaki takie rozszerzenia lub specjalizacja mogłyby mieć na płaszczyźnie kształcenia zawodowego; b) możliwości poprawy metod kształcenia zawodowego, a w szczególności, zapewnienie środków do stałego kształcenia; c) możliwości połączenia usług w zakresie kształcenia, przeznaczonych dla kierowników przedsiębiorstw z innymi środkami mającymi na celu podniesienie poziomu kształcenia; d) stworzenie nowych możliwości zarobkowego zatrudnienia. 41. Kształcenie zawodowe przeznaczone dla wymienionych wyżej dziedzin działalności gospodarczej i zawodów: a) powinno, na początku, być ujęte jako uzupełnienie do tradycyjnego systemu czeladniczego, który pozwoliłby na uzyskanie wiadomości zawodowych, teoretycznych i praktycznych; b) powinno uwzględniać zarówno potrzeby młodocianych, pobierających kształcenie początkowe, jak i osób pracujących już w tych dziedzinach działalności gospodarczej lub w tych zawodach, łącznie z kierownikami małych przedsiębiorstw i innych osób udzielających początkowego kształcenia młodocianym. C. PRZEMYSŁY I PRZEDSIĘBIORSTWA CHYLĄCE SIĘ KU UPADKOWI LUB ZMIENIAJĄCE PROFIL SWEJ DZIAŁALNOŚCI 42. W upadających przemysłach lub w przedsiębiorstwach zagrożeni pracownicy powinni, w odpowiednim czasie, otrzymać poradnictwo lub kształcenie zawodowe, ułatwiające ich przekwalifikowanie i umożliwiające im znalezienie nowego zatrudnienia. 43. W przemysłach lub w przedsiębiorstwach zmieniających swoją produkcję, metody produkcji lub usługi, jakich dostarczają, zagrożeni pracownicy powinni, w odpowiednim czasie, otrzymać cykle kształcenia zorganizowane we współpracy z zainteresowanymi przemysłami lub przedsiębiorstwami, umożliwiające im przystosowanie się do nowych zadań. D. NOWE PRZEMYSŁY 44. W przypadku planowania poradnictwa i kształcenia zawodowego, związanych z tworzeniem nowych przemysłów, należałoby wziąć pod uwagę: a) potrzeby pracowników, specjalistów, pracowników nadzoru i administracji w czasie budowy nowych fabryk i po ich uruchomieniu oraz ewentualną konieczność przekwalifikowania osób zatrudnionych podczas pierwszego etapu, w celu zatrudnienia ich na innych stanowiskach po uruchomieniu fabryki; b) potrzeby pracowników niezależnych i przedsiębiorców podwykonawców pracujących dla nowych przemysłów; c) potrzebę zapewnienia informacji oraz kształcenia zawodowego, związanych z nowymi czynnościami, jakie stały się możliwe lub konieczne w rezultacie zmiany sytuacji gospodarczej danego regionu; d) potrzebę zapewnienia poradnictwa zawodowego i przekwalifikowania osobom, których wiadomości teoretyczne i praktyczne stały się przestarzałe w wyniku strukturalnych zmian w zapotrzebowaniu na siłę roboczą w danym regionie; e) potrzebę zapewnienia nowych możliwości niezależnym pracownikom i przedsiębiorcom, których przedsiębiorstwa mogą nie wytrzymać konkurencji spowodowanej przez nowe przemysły. VII. SZCZEGÓLNE GRUPY LUDNOŚCI 45. 1) Należy podjąć środki w celu zapewnienia niektórym grupom ludności skutecznego i odpowiedniego zawodowego poradnictwa i kształcenia, aby mogły one korzystać z równości szans w zatrudnieniu i lepiej włączyć się do społeczeństwa i gospodarki. 2) W szczególności należy specjalną uwagą otoczyć następujące grupy: a) osoby, które nigdy nie uczęszczały do szkoły lub opuściły ją przedwcześnie; b) pracowników w starszym wieku; c) członków grup mniejszościowych, grup językowych i innych; d) osoby upośledzone fizycznie i umysłowo. A. OSOBY, KTÓRE NIGDY NIE UCZĘSZCZAŁY DO SZKOŁY LUB KTÓRE OPUŚCIŁY JĄ PRZEDWCZEŚNIE 46. Powinny być podjęte środki w celu zapewnienia poradnictwa zawodowego, wykształcenia ogólnego i podstawowego kształcenia, uwzględniając możliwości istniejące na rynku zatrudnienia, wszystkim osobom, które nigdy nie uczęszczały do szkoły, lub które ją opuściły przed uzyskaniem ogólnego poziomu nauki, wystarczającego do umożliwienia im włączenia się do społeczeństwa i unowocześnianej gospodarki. 47. Poradnictwo zawodowe przewidziane dla osób, które nigdy nie uczęszczały do szkoły, lub które ją opuściły przed zdobyciem wystarczającej umiejętności czytania i rachunków, powinno być możliwie szerokie, uwzględniając specjalne środki nauczania i kształcenia zawodowego i inne możliwości nauki, kształcenia i zatrudnienia, co do których można oczekiwać, że będą dla nich dostępne. 48. 1) Postanowienia umożliwiające tym osobom otrzymanie podstawowego kształcenia i ogólnych wiadomości powinny przewidywać co następuje: a) nauczanie w niepełnym wymiarze godzin w zakresie wiadomości teoretycznych i praktycznych, związanych z ich pracą, jak również nauczanie ogólne z tym związane, przeznaczone dla dzieci pracujących w gospodarstwie rolnym lub w przedsiębiorstwie rodzinnym, albo w innych dziedzinach gospodarczych; b) kursy obejmujące kształcenie podstawowe i nauczanie ogólne uzupełniające, organizowane dla młodocianych, a w razie potrzeby dla dorosłych, w celu ułatwienia im rozpoczęcia systematycznego kształcenia zawodowego lub rozszerzenia ich możliwości zatrudnienia i awansu; c) postanowienia umożliwiające zapewnienie młodocianym bezrobotnym specjalnego kształcenia zawodowego połączonego z pracą produkcyjną, a w razie potrzeby uzupełnionego kursami z zakresu nauczania ogólnego, w celu dostarczenia im nauki, umiejętności i nawyków pracy, niezbędnych do osiągnięcia pożytecznej i zarobkowej działalności gospodarczej; d) w szczególności dla dorosłych kursy czytania i rachunków, związane z kształceniem zawodowym i obejmujące wiadomości teoretyczne i praktyczne wymagane w danym zawodzie lub w pracy tego rodzaju, i konieczne do aktywnego uczestnictwa w rozwoju; nauczanie to powinno być skoordynowane z ogólnymi środkami zmierzającymi do likwidacji analfabetyzmu; e) specjalne kursy doskonalenia, obejmujące nauczanie ogólne i techniczne, przeznaczone dla pracujących młodocianych i dorosłych, w celu podniesienia poziomu ich umiejętności i polepszenia możliwości ich awansu; f) kursy specjalne w zakresie kwalifikacji zawodowych, pilnie potrzebnych w pracy dla osób posiadających niewiele lub nie posiadających wcale wiadomości szkolnych. 2) Powinny być opracowane i zastosowane specjalne metody prowadzenia kształcenia zawodowego w celu zastosowania postanowień niniejszego ustępu. 49. Świadectwa, jakie mogą być uzyskane w wyniku powyższych postanowień, powinny być skoordynowane ze świadectwami, jakie mogą być uzyskiwane w systemie kształcenia obowiązkowego lub wydawane osobom kształconym innymi środkami. B. PRACOWNICY W STARSZYM WIEKU 50. 1) Środki zmierzające do usunięcia trudności, jakie napotykają w pracy pracownicy w starszym wieku, powinny w zależności od przypadku obejmować: a) ustalenie i zmianę, w miarę możliwości, warunków pracy, które mogą prawdopodobnie przyspieszyć proces fizycznego i umysłowego starzenia się; b) dostarczanie pracownikom w starszym wieku poradnictwa i kształcenia zawodowego, jakie im jest potrzebne, w szczególności, w zakresie następujących potrzeb: i) odnowienia ich wiadomości i kwalifikacji zawodowych przez dostarczenie im we właściwym czasie odpowiednich informacji; ii) podniesienia poziomu ich wykształcenia ogólnego i ich kwalifikacji zawodowych przez przydzielenie im odpowiednich nauczycieli z zakresu kształcenia zawodowego dla dorosłych, tak, aby ich poziom mógł być porównywalny do poziomu młodocianych lepiej wyuczonych i wykształconych, rozpoczynających pracę w tym zawodzie lub też ją już wykonujących; iii) informowania ich, w odpowiednim czasie, o ośrodkach doskonalenia, będących do dyspozycji, jak również o podjęciu i kontynuowaniu doskonalenia w dogodnym czasie, to znaczy przed wprowadzeniem nowej techniki i nowych metod pracy; iv) zaproponowania, w razie potrzeby, pracownikom w starszym wieku nowych miejsc pracy w ich specjalności i w innym zawodzie, gdzie mogliby wykorzystać swoje umiejętności i doświadczenie, w miarę możliwości, bez utraty zarobku; v) czuwania, aby nie zostali pozbawieni kształcenia zawodowego z powodu ograniczeń dopuszczenia do zawodu, spowodowanych wiekiem, bez uwzględnienia warunków realnych; vi) opracowania metod kształcenia zawodowego przystosowanego do pracowników w starszym wieku; vii) podjęcia wszelkich niezbędnych środków w celu zapewnienia instruktorów, odpowiednich z punktu widzenia techniki i pedagogiki oraz zdolnych do przeprowadzenia doskonalenia, odpowiadającego specjalnym potrzebom pracowników w starszym wieku; c) zachęcenie pracowników w starszym wieku do skorzystania z ułatwień w zakresie poradnictwa i kształcenia zawodowego lub z możliwości zmiany pracy, jakie im się przedstawia, i które pozwolą im na przezwyciężenie trudności; d) poinformowanie opinii publicznej, a w szczególności personelu odpowiedzialnego za poradnictwo i kształcenie zawodowe, personelu urzędów zatrudnienia i innych zainteresowanych usług społecznych, pracodawców i pracowników o wysiłkach, jakich powinni dokonać pracownicy w starszym wieku w celu przystosowania się do zatrudnienia, i o konieczności udzielenia im pomocy w tych wysiłkach. 2) Jeśli to potrzebne, powinny być podjęte środki w celu rozwijania metod pracy, narzędzi i wyposażenia przystosowanego do szczególnych potrzeb pracowników w starszym wieku w celu zapewnienia niezbędnego kształcenia obejmującego użytkowanie tych narzędzi i wyposażenia. C. GRUPY MNIEJSZOŚCIOWE, JĘZYKOWE LUB INNE 51. Osoby należące do grup mniejszościowych, językowych lub innych powinny korzystać z poradnictwa zawodowego przekazywanego w ich własnym języku, w języku, który jest im znany, lub, w razie potrzeby, w innym języku z pomocą tłumacza, z informacji w sprawie sytuacji w zatrudnieniu, o prawach i obowiązkach wszystkich stron, jak również w sprawie pomocy, z jakiej mogą korzystać w celu rozwiązania swoich szczególnych problemów. 52. Specjalne programy kształcenia zawodowego powinny być zapewnione dla mniejszości językowych i innych mniejszości. Programy te powinny, w miarę możliwości, być podawane mniejszościom językowym w ich własnym języku, i powinny, w danym przypadku, obejmować naukę języków. D. OSOBY UPOŚLEDZONE FIZYCZNIE LUB UMYSŁOWO 53. 1) Osoby upośledzone powinny mieć możność uczestniczenia w programach zawodowego poradnictwa i kształcenia organizowanego dla całego społeczeństwa, jeżeli to może przynieść im korzyści. 2) Powinny być przyjęte specjalnie przygotowane programy, jeśli nie jest to niewskazane ze względu na rodzaj upośledzenia, charakter upośledzonego lub szczególne potrzeby niektórych grup osób upośledzonych. 3) Należy poczynić wszelkie wysiłki, aby poinformować opinię publiczną, pracodawców, pracowników, personel lekarski i paramedyczny oraz pracowników służby społecznej o konieczności udzielenia osobom upośledzonym poradnictwa i kształcenia zawodowego, umożliwiającego im znalezienie zatrudnienia odpowiadającego ich potrzebom oraz o przystosowaniu do zatrudnienia, jakie może być potrzebne dla niektórych z nich oraz o specjalnej pomocy, pożądanej dla nich w czasie zatrudnienia. 4) Powinny być podjęte środki w celu zapewnienia, jeśli to możliwe, przystosowania osób upośledzonych do życia produkcyjnego i do normalnego środowiska pracy. 5) Należy uwzględnić Zalecenie dotyczące przystosowania i rehabilitacji zawodowej inwalidów, z 1955 r. VIII. POPIERANIE RÓWNOŚCI SZANS W KSZTAŁCENIU ORAZ ZATRUDNIENIU KOBIET I MĘŻCZYZN 54. 1) Należy podjąć środki, aby kobiety i mężczyźni mieli jednakowe szansę w zatrudnieniu i w społeczeństwie jako całości. 2) Środki te powinny stanowić nieodłączną część wszystkich środków gospodarczych, społecznych i kulturalnych podjętych przez rządy w celu poprawy sytuacji w zatrudnieniu kobiet, i powinny one, w miarę możliwości, dotyczyć: a) uświadamiania opinii publicznej, a w szczególności rodziców, nauczycieli, osób odpowiedzialnych za poradnictwo i kształcenie zawodowe, personel służby zatrudnienia i innych służb społecznych, pracodawców i pracowników o potrzebie zachęcenia kobiet i mężczyzn do uczestniczenia, na zasadzie równości, w życiu społecznym i gospodarczym oraz o potrzebie zmiany tradycyjnego stosunku do pracy kobiet i mężczyzn w domu i w życiu zawodowym; b) zapewnienia dziewczętom i kobietom poradnictwa zawodowego, dającego im taki sam zakres możliwości nauki, kształcenia zawodowego i zatrudnienia jak chłopcom i mężczyznom, zachęcania ich do pełnego wykorzystania tych możliwości i do stworzenia warunków, które umożliwiłyby im skorzystanie w pełni z tych możliwości; c) popierania jednakowych możliwości dostępu dziewcząt i kobiet do wszystkich rodzajów nauczania i kształcenia zawodowego dla wszystkich rodzajów zatrudnienia, łącznie z tymi, które dotychczas tradycyjnie były dostępne dla chłopców i mężczyzn, z zastrzeżeniem postanowień konwencji i zaleceń MOP; d) popierania dalszego kształcenia dziewcząt i kobiet w celu zapewnienia rozwoju ich osobowości i awansu zawodowego do wykwalifikowanych i wyższych stanowisk, domagając się od pracodawców, aby zapewnili im te same możliwości rozszerzenia doświadczenia zawodowego, jakie posiadają pracownicy - mężczyźni, mający to samo wykształcenie i kwalifikacje; e) zapewnienia, w miarę możliwości, dziennej opieki i innych ułatwień dla dzieci w różnym wieku, aby dziewczęta i kobiety mające obowiązki rodzinne mogły uczęszczać na normalne kursy kształcenia zawodowego, jak również podjęcia specjalnych środków, na przykład w formie kursów krótkoterminowych lub korespondencyjnych, programów kształcenia zawodowego udzielanego etapami, lub programów wykorzystujących masowe środki przekazu; f) zapewnienia programów kształcenia zawodowego dla kobiet, które przekroczyły normalny wiek upoważniający do rozpoczęcia pracy zawodowej, a które pragną rozpocząć zatrudnienie po raz pierwszy lub podjąć je po pewnym okresie nieobecności. 55. Mężczyźni, posiadający takie same problemy, powinni korzystać z postanowień i z programów specjalnych analogicznych do wymienionych w ust. 54 pkt. 2 e) i f) niniejszego Zalecenia. 56. Przy realizacji środków zmierzających do popierania równości kobiet i mężczyzn w kształceniu i w zatrudnieniu należy uwzględnić Konwencję i Zalecenie dotyczące polityki zatrudnienia, z 1964 r. IX. PRACOWNICY MIGRUJĄCY 57. Pracownikom migrującym powinno być zapewnione skuteczne poradnictwo i kształcenie zawodowe, aby mogli oni korzystać z równości szans w zatrudnieniu. 58. Poradnictwo i kształcenie zawodowe powinny uwzględniać fakt, że pracownicy migrujący mogą posiadać jedynie słabą znajomość języka kraju zatrudnienia. Postanowienia ustępów 51 i 52 niniejszego Zalecenia powinny mieć zastosowanie również do nich. 59. Poradnictwo i kształcenie zawodowe pracowników migrujących powinny uwzględniać: a) potrzeby kraju zatrudnienia; b) perspektywę ewentualnego ponownego włączenia się pracowników migrujących do gospodarki kraju ich pochodzenia. 60. Poradnictwo i kształcenie zawodowe pracowników migrujących powinny uwzględniać obowiązujące postanowienia zawarte w międzynarodowych konwencjach i zaleceniach w zakresie pracy, dotyczących takich pracowników. Zagadnienia te powinny być uregulowane w umowach między krajami pochodzenia a krajami zatrudnienia. X. KSZTAŁCENIE PERSONELU ODPOWIEDZIALNEGO ZA PORADNICTWO I KSZTAŁCENIE ZAWODOWE 61. Postanowienia dotyczące kształcenia personelu powinny dotyczyć wszystkich osób odpowiedzialnych w pełnym lub czasowym wymiarze godzin za planowanie, organizowanie, zarządzanie, realizację, kontrolowanie lub udzielanie poradnictwa albo kształcenia zawodowego. 62. 1) Oprócz kształcenia, jakie otrzymują w dziedzinie poradnictwa zawodowego, łącznie z indywidualnymi poradami, osoby odpowiedzialne za zapewnienie poradnictwa zawodowego powinny znać się na zagadnieniach świata pracy w ogólności, na warunkach zatrudnienia i zadaniach pracowników zatrudnionych w znacznej liczbie różnych zawodów, na wszystkich poziomach kwalifikacji i stanowisk, jak również na możliwościach zatrudnienia i awansu, istniejących w danych zawodach oraz na kursach kształcenia i środkach dostępnych w tych zawodach. Powinny one również być poinformowane na temat ogólnych aspektów układów zbiorowych oraz praw i obowiązków wypływających z ustawodawstwa pracy. 2) Kształcenie osób odpowiedzialnych za poradnictwo zawodowe powinno, ewentualnie, obejmować studia nad charakterystycznymi cechami fizjologicznymi, psychologicznymi i socjologicznymi różnych grup ludzi, jak również nad metodami poradnictwa specjalistycznego. 63. 1) Osoby odpowiedzialne za zapewnienie kształcenia zawodowego powinny posiadać obszerną wiedzę teoretyczną i praktyczną, jak również bogate doświadczenie z pracy w tych dziedzinach technicznych, jakimi się zajmują lub z funkcji, o jakich nauczają oraz z kształcenia technicznego i pedagogicznego w instytucjach nauczania i kształcenia. 2) Kształcenie tych osób powinno, ewentualnie, obejmować studia nad różnorodnymi cechami charakterystycznymi i stanowiskami różnych grup uczniów, jak również metodami kształcenia specjalistycznego. 64. 1) Osoby odpowiedzialne za kształcenie zawodowe w poszczególnych dziedzinach działalności gospodarczej powinny znać cechy charakterystyczne, społeczne, gospodarcze i techniczne dziedziny, jaką się zajmują. 2) Ponadto, oprócz nauczania technicznego i zawodowego oraz kształcenia zawodowego odpowiadającego ich specjalności, osoby odpowiedzialne za działalność związaną z rozwojem wsi powinny otrzymać kształcenie w takich dziedzinach, jak: a) ekonomika rolnictwa, leśnictwa i innych działów wiejskich; b) metody i technika eksploatacji rolnej i leśnej; c) socjologia wsi i instytucje wiejskie; d) ogólna technika masowego przekazu i popularyzacja wiedzy; e) działalność spółdzielni, jeśli one istnieją. 65. Osoby odpowiedzialne za poradnictwo i kształcenie zawodowe niektórych grup ludności powinny znać programy społeczne i gospodarcze tych grup. 66. 1) Osoby odpowiedzialne za planowanie, organizowanie, zarządzanie lub kontrolowanie programów poradnictwa lub kształcenia zawodowego, w szczególności dyrektorzy i personel instytucji lub służb z zakresu poradnictwa i kształcenia zawodowego, osoby odpowiedzialne i dyrektorzy do spraw kształcenia w przedsiębiorstwach, jak również konsultanci poradnictwa i kształcenia zawodowego powinni posiadać odpowiednie doświadczenie w pracy w zakresie poradnictwa lub kształcenia zawodowego. 2) Osoby posiadające odpowiedzialne zadania z zakresu programów kształcenia zawodowego powinny, w miarę możliwości, posiadać doświadczenie w pracy w przedsiębiorstwach na innych stanowiskach niż kształcenie zawodowe. 67. Wszystkie osoby odpowiedzialne za poradnictwo i kształcenie zawodowe powinny mieć często okazję do odnowienia i uaktualnienia swoich wiadomości z zakresu zagadnień społecznych, gospodarczych, technicznych i psychologicznych, dotyczących charakteru ich działalności, oraz poinformowania się o nowych metodach i technice stosowanej w ich pracy. XI. BADANIA 68. Członkowie powinni ustanowić programy badań i programy doświadczeń przeznaczone do: a) określenia kryteriów pozwalających na ustalenie kolejności priorytetów i na określenie polityki rozwoju poradnictwa i kształcenia zawodowego w niektórych dziedzinach działalności gospodarczej oraz dla pewnych grup ludności; b) określenia i ustanowienia możliwości zatrudnienia w różnych dziedzinach działalności gospodarczej i różnych zawodach; c) polepszenia znajomości psychologicznych, socjologicznych i pedagogicznych aspektów poradnictwa i kształcenia zawodowego; d) oceny skuteczności, pod każdym względem, systemów poradnictwa i kształcenia zawodowego, zarówno z punktu widzenia funkcjonowania, jak również z punktu widzenia uzyskanych rezultatów; e) określenia kosztów i zysków, zarówno bezpośrednich, jak i pośrednich, różnych systemów i różnych metod poradnictwa i kształcenia zawodowego; f) ulepszenia, dla zainteresowanej ludności, testów psychologicznych i innych metod pozwalających na określenie umiejętności osobistych, na ocenę uzdolnień i zainteresowań osobistych oraz na oszacowanie poziomu wiadomości i kwalifikacji zawodowych uzyskanych dzięki kształceniu zawodowemu; g) uzupełnienia dostępnych informacji dotyczących zawodów i ich wymagań. XII. ASPEKTY ADMINISTRACYJNE I REPREZENTATYWNE ORGANY 69. 1) Władze publiczne i organy odpowiedzialne za powszechne nauczanie i poradnictwo zawodowe, za nauczanie techniczne i zawodowe oraz za kształcenie zawodowe, za kształcenie personelu odpowiedzialnego za wykorzystanie zasobów ludzkich i kształcenie kadr kierowniczych, władze publiczne i organy zajmujące się planowaniem i realizacją polityki zatrudnienia i polityki rozwoju gospodarczego oraz społecznego, jak również organy reprezentujące zarówno różne dziedziny działalności gospodarczej i różne zawody, jak i różne zainteresowane grupy ludności, powinny współpracować w opracowaniu polityki oraz w planowaniu i realizacji programów poradnictwa i kształcenia zawodowego. 2) Jeżeli istnieją organy odpowiedzialne za działalność publicznych instytucji kształcenia i odpowiedzialne za ich nadzorowanie, powinni być do nich włączeni przedstawiciele organizacji pracodawców i pracowników; jeżeli takie organy nie istnieją, przedstawiciele organizacji pracodawców i pracowników powinni w inny sposób uczestniczyć w tworzeniu, działaniu i nadzorowaniu takich instytucji. 70. Oprócz uczestniczenia w opracowaniu polityki, jak również w planowaniu i realizacji programów poradnictwa i kształcenia zawodowego, organy odpowiedzialne powinny, uwzględniając ustawodawstwo krajowe i w ramach planowania ogólnokrajowego: a) zachęcać swoich członków i pomagać im: i) w udostępnieniu możliwości i środków na poradnictwo i kształcenie zawodowe; ii) w popieraniu postanowień dotyczących takiej działalności; iii) w pełnym ich wykorzystaniu; b) zgodnie z potrzebami zorganizować poradnictwo i kształcenie zawodowe, które uzupełniałyby działalność innych organów, służb lub osób oraz dostarczyć informacji, które ułatwiłyby taką działalność; c) uczestniczyć w pracach badawczych. 71. Powinna być jasno określona odpowiedzialność i odpowiednia rola tych, którzy są zainteresowani realizacją rozwoju zasobów ludzkich. 72. Przy realizacji programów poradnictwa i kształcenia zawodowego, należałoby uwzględnić: a) udzielenie porad organom, służbom, instytucjom i przedsiębiorstwom zainteresowanym aspektami społecznymi, technicznymi i metodologicznymi, wynikającymi w związku z realizacją tych programów; b) dostarczenie usług i środków pomocniczych, takich jak służba badawcza, normy i przepisy dotyczące organizacji poradnictwa i kształcenia zawodowego, urządzenia audiowizualne i informacje dotyczące odpowiednich metod i techniki; c) organizowanie egzaminów pod kontrolą państwową lub wykorzystanie innych środków pozwalających na ocenę nabytych kwalifikacji dotyczących zawodów, do których odnoszą się normy kształcenia zawodowego; d) kształcenie personelu; e) regularne dostarczanie danych uzyskanych z badań i podjętych doświadczeń osobom lub organom odpowiedzialnym za planowanie i realizację programów; f) udzielanie odpowiedniej pomocy finansowej na realizację programów. XIII. OKRESOWE ANALIZY 73. Członkowie powinni okresowo analizować swoje programy poradnictwa i kształcenia zawodowego w celu: a) zapewnienia optymalnego wykorzystania personelu odpowiedzialnego za wykonanie tych programów oraz urządzeń i środków będących do dyspozycji; b) przystosowania organizacji, treści i metod poradnictwa i kształcenia zawodowego w świetle przemiany warunków i wymogów obowiązujących w różnych gałęziach działalności gospodarczej, potrzeb różnych grup ludności, jak również postępu w odpowiednich dziedzinach wiedzy; c) określenia innych środków, jakie mogłyby być potrzebne do pełnej skuteczności polityki krajowej zmierzającej do realizacji celów wymienionych w ustępach 4 do 6 niniejszego Zalecenia. XIV. WSPÓŁPRACA MIĘDZYNARODOWA 74. Członkowie powinni współpracować, tak ściśle jak to jest możliwe, w zakresie planowania, opracowania i realizacji programów poradnictwa i kształcenia zawodowego, przy ewentualnym udziale organizacji rządowych i pozarządowych, regionalnych i międzynarodowych oraz krajowych organizacji pozarządowych. 75. Współpraca taka mogłaby mieć na celu: a) dostarczenie, na zasadzie dwustronnej lub wielostronnej, pomocy innym krajom w planowaniu, opracowaniu i realizacji takich programów; b) wspólne organizowanie prac badawczych i doświadczalnych dla poprawy organizacji i skuteczności planowania i realizacji programów; c) dostarczenie środków na kształcenie lub wspólne organizowanie go w celu ułatwienia osobom zajmującym się poradnictwem i kształceniem zawodowym nabycia wiadomości, kwalifikacji osobistych i doświadczenia, jakich nie mogą zdobyć we własnym kraju; d) systematyczną wymianę informacji w zakresie poradnictwa i kształcenia zawodowego, w szczególności odnośnie do rezultatów realizacji programów badań i doświadczeń, dzięki spotkaniom rzeczoznawców, seminariom, grupom studyjnym i wymianie publikacji; e) stopniowe ujednolicenie, w ramach grupy państw, zasad kształcenia zawodowego dotyczącego tego samego zawodu, w celu ułatwienia płynności zawodowej i podjęcia kształcenia za granicą; f) opracowanie i rozpowszechnienie dokumentacji i materiału podstawowego, dotyczącego poradnictwa i kształcenia zawodowego, łącznie z programami kursów i monografii zawodowych w taki sposób, aby mogły być one użyteczne w pewnej grupie krajów lub w jakimś regionie, posiadających podobne potrzeby lub dążących do uzgodnienia poziomów kształcenia zawodowego z praktyką w zakresie poradnictwa zawodowego. 76. Członkowie powinni badać, czy byłoby wskazane utworzenie lub pomoc we wspólnym tworzeniu ośrodków dla regionu lub dla grup krajów, w celu ułatwienia wymiany doświadczenia i kierowania nimi oraz zachęcenia do współpracy w rozwoju programu i w badaniach metodologicznych. XV. WPŁYW NA POPRZEDNIE ZALECENIA 77. 1) Niniejsze Zalecenie zastępuje Zalecenie dotyczące poradnictwa zawodowego, z 1949 r. i Zalecenie dotyczące szkolenia zawodowego (rolnictwo), z 1956 r., oraz Zalecenie dotyczące szkolenia zawodowego, z 1962 r. 2) Zalecenie dotyczące przystosowania i rehabilitacji zawodowej inwalidów, z 1955 r., Zalecenie dotyczące szkolenia zawodowego rybaków, z 1966 r., Zalecenie dotyczące specjalnych programów dla młodzieży, z 1970 r., i Zalecenie dotyczące szkolenia zawodowego marynarzy, z 1970 r., mają w dalszym ciągu zastosowanie do osób, których dotyczą.