ZALECENIE Nr 178 MIĘDZYNARODOWEJ ORGANIZACJI PRACY dotyczące pracy nocnej. Sesja Konferencji: 77 Konferencja Ogólna Międzynarodowej Organizacji Pracy, zwołana do Genewy przez Radę Administracyjną Międzynarodowego Biura Pracy i zebrana tam w dniu 6 czerwca 1990 r. na siedemdziesiątej siódmej sesji, postanowiwszy przyjąć niektóre wnioski dotyczące pracy nocnej, która to sprawa stanowi czwarty punkt porządku dziennego sesji, postanowiwszy, że wnioski te zostaną ujęte w formę zalecenia uzupełniającego Konwencję dotyczącą pracy nocnej, z 1990 r., przyjmuje dnia dwudziestego szóstego czerwca tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego roku następujące Zalecenie, które otrzyma nazwę: Zalecenie dotyczące pracy nocnej, z 1990 r.: I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Dla celów niniejszego Zalecenia: a) określenie „praca nocna" oznacza każdą pracę wykonywaną w okresie nie krótszym niż siedem następujących po sobie godzin, włączając okres między północą a godziną 5 rano, który będzie określony przez właściwą władzę po konsultacji z najbardziej reprezentatywnymi organizacjami pracodawców i pracowników lub w drodze układów zbiorowych; b) określenie „pracownik nocny" oznacza osobę zatrudnioną, której praca wymaga wykonywania znacznej liczby godzin pracy w nocy, przekraczającej określony wymiar. Wymiar ten będzie ustalony przez właściwą władzę po konsultacji z najbardziej reprezentatywnymi organizacjami pracodawców i pracowników lub w drodze układów zbiorowych. 2. Niniejsze Zalecenie ma zastosowanie do wszystkich zatrudnionych osób, z wyjątkiem tych, które są zatrudnione w rolnictwie, hodowli, rybołówstwie, transporcie morskim i żegludze śródlądowej. 3. 1) Postanowienia niniejszego Zalecenia mogą być wprowadzone w życie w drodze ustawodawstwa, układów zbiorowych, orzeczeń arbitrażowych albo sądowych, lub w drodze połączenia tych środków albo w jakikolwiek inny sposób właściwy dla warunków krajowych i praktyki. Jeżeli nie zostały one wprowadzone w życie za pomocą innych środków, powinny być wprowadzone w drodze ustawodawstwa. 2) W przypadku gdy postanowienia niniejszego Zalecenia są wprowadzone w życie w drodze ustawodawstwa, powinno to być poprzedzone konsultacją z najbardziej reprezentatywnymi organizacjami pracodawców i pracowników. II. CZAS PRACY I OKRESY WYPOCZYNKU 4. 1) Normalny czas pracy pracowników nocnych nie powinien przekraczać ośmiu godzin podczas każdego okresu dwudziestu czterech godzin, w którym wykonują oni pracę nocną, z wyjątkiem pracy, która obejmuje znaczne okresy zwykłej obecności, oczekiwania lub dyspozycyjności, w przypadkach, w których w drodze układów zbiorowych albo przez właściwą władzę został uzgodniony inny rozkład pracy dający pracownikom co najmniej równorzędną ochronę w różnych okresach lub w wyjątkowych okolicznościach. 2) Normalny czas pracy pracowników nocnych powinien być ogólnie niższy od średniego, a w żadnym wypadku nie przekraczać średniego czasu pracowników wykonujących taką samą pracę według tych samych wymogów w ciągu dnia, w danej gałęzi lub w zainteresowanym przedsiębiorstwie. 3) Pracownicy nocni powinni korzystać, co najmniej w tym samym stopniu co inni pracownicy, z ogólnie dostępnych środków mających na celu zmniejszenie normalnego tygodniowego czasu pracy oraz zwiększenie dodatkowych dni urlopu płatnego. 5. 1) Praca powinna być zorganizowana w taki sposób, by nie dopuszczać, w miarę możliwości, do nadliczbowych godzin pracy wykonywanych przez pracowników nocnych przed lub po okresie dziennej pracy, który obejmuje pracę nocną. 2) W zawodach stwarzających szczególne zagrożenia lub poważne napięcie fizyczne lub umysłowe powinno być zabronione podejmowanie przez pracowników nocnych pracy w godzinach nadliczbowych przed lub po okresie dziennej pracy, który obejmuje pracę nocną, wyjąwszy przypadki siły wyższej lub zaistniałego albo zagrażającego wypadku. 6. W przypadku pracy zmianowej obejmującej pracę nocną: a) praca na dwóch następujących po sobie zmianach powinna być zabroniona, wyjąwszy przypadki siły wyższej lub zaistniałego albo zagrażającego wypadku; b) powinien być zagwarantowany, w miarę możliwości, co najmniej 11 -godzinny okres odpoczynku między dwiema zmianami. 7. Dzienne okresy pracy obejmujące pracę nocną powinny obejmować przerwę lub przerwy umożliwiające pracownikom odpoczynek i posiłek. Przy sporządzaniu rozkładu i określaniu całkowitego czasu trwania tych prac powinno się brać pod uwagę wymogi, przed którymi stawia pracownika charakter pracy nocnej. III. REKOMPENSATA FINANSOWA 8. 1) Praca nocna powinna zazwyczaj powodować wypłatę odpowiedniej rekompensaty finansowej. Taka rekompensata powinna być dodana do zarobku płaconego za taką pracę wykonywaną według tych samych wymagań w ciągu dnia, oraz: a) powinna uwzględniać zasadę równości wynagrodzenia dla mężczyzn i kobiet, za taką samą lub pracę jednakowej wartości; b) może, w drodze porozumienia, być zamieniona na skrócony czas pracy. 2) Przy określaniu tej rekompensaty wymiar skrócenia czasu pracy może być brany pod uwagę. 9. Jeśli rekompensata finansowa za pracę nocną stanowi stały element zarobków pracownika nocnego, powinna być uwzględniona przy obliczaniu wynagrodzenia z tytułu corocznego płatnego urlopu, płatnych świąt publicznych oraz innych płatnych zwykle nieobecności, a także w celu określenia składek i świadczeń z tytułu zabezpieczenia społecznego. IV. BEZPIECZEŃSTWO I ZDROWIE 10. Pracodawcy i przedstawiciele zainteresowanych pracowników powinni mieć możliwość konsultowania się z pracowniczymi służbami zdrowia tam, gdzie one istnieją, w sprawie konsekwencji różnych form organizacji pracy nocnej, szczególnie jeżeli pracę tę wykonują zmieniające się załogi. 11. Określając zadania przydzielone pracownikom nocnym powinno się brać pod uwagę charakter pracy nocnej, jak również skutki czynników środowiskowych i form organizacji pracy. Specjalna uwaga powinna być zwrócona na takie czynniki jak substancje toksyczne, hałas, wibracje, poziomy oświetlenia, jak również formy organizacji pracy powodujące poważne napięcia psychiczne lub fizyczne. Wszystkie skutki tych czynników i tych form organizacji pracy powinny być wyeliminowane lub zmniejszone. 12. Pracodawca powinien podjąć niezbędne środki dla zachowania podczas pracy nocnej tego samego poziomu ochrony przed zagrożeniami zawodowymi jak w dzień, zwłaszcza unikając w miarę możliwości odosobnienia pracowników. V. USŁUGI SOCJALNE 13. Powinny być podjęte środki mające na celu ograniczenie lub zredukowanie czasu przemieszczania się pracowników nocnych między miejscem ich zamieszkania a miejscem pracy, aby wyeliminować lub zmniejszyć dodatkowe koszty ich przemieszczania się, a także aby zwiększyć ich bezpieczeństwo podczas przemieszczania się nocą. Środki takie powinny obejmować: a) skoordynowanie godzin rozpoczęcia i zakończenia dziennego czasu pracy obejmującego pracę nocną z rozkładem usług lokalnej komunikacji publicznej; b) zapewnienie przez pracodawcę pracownikom nocnym zbiorowych środków transportu w przypadku, gdy usługi komunikacji publicznej nie są dostępne; c) pomoc pracownikom nocnym w nabyciu odpowiedniego środka transportu; d) płacenie odpowiedniej rekompensaty za dodatkowe koszty transportu; e) budowanie ośrodków mieszkaniowych w rozsądnej odległości od miejsca pracy. 14. Powinny zostać podjęte środki w celu polepszenia jakości wypoczynku pracowników nocnych. Środki takie mogą obejmować: a) poradnictwo i, jeżeli ma to zastosowanie, pomoc pracownikom nocnym w celu zapewnienia izolacji dźwiękowej ich mieszkań, b) koncepcję i wyposażenie kompleksów mieszkaniowych, które biorą pod uwagę konieczność zmniejszenia poziomów dźwiękowych. 15. Dla pracowników nocnych powinny być dostępne odpowiednio wyposażone pomieszczenia wypoczynkowe, zlokalizowane w odpowiednich miejscach w przedsiębiorstwie. 16. Pracodawca powinien podjąć niezbędne środki, aby umożliwić pracownikom wykonującym pracę nocną otrzymanie posiłków i napojów. Takie środki, opracowane w sposób odpowiadający potrzebom pracowników nocnych, mogą obejmować: a) udostępnienie w pewnych miejscach w przedsiębiorstwie żywności i napojów odpowiednich do konsumpcji w nocy, b) dostęp do urządzeń, za pomocą których pracownicy mogą w nocy przygotować lub odgrzać oraz spożyć żywność, którą ze sobą przynieśli. 17. Określony lokalnie rozmiar pracy nocnej powinien być jednym z czynników, które należy brać pod uwagę przy podejmowaniu decyzji o tworzeniu żłobków lub innych usług opieki nad małymi dziećmi, przy wyborze ich lokalizacji i określeniu godzin otwarcia. 18. Szczególne ograniczenia, jakim podlegają pracownicy nocni, powinny być należycie brane pod uwagę przez władze publiczne, przez inne instytucje oraz pracodawców w ramach środków zachęcających pracowników do udziału w szkoleniu, zmiany kwalifikacji, a także do działalności kulturalnej, sportowej lub wypoczynkowej. VI. INNE ŚRODKI 19. W każdym okresie ciąży i od momentu, w którym ona jest rozpoznana, pracownice nocne, które o to poproszą, powinny być w miarę możliwości przeniesione do pracy dziennej. 20. W przypadku pracy zmianowej, szczególna sytuacja pracowników mających obowiązki rodzinne, pracowników szkolących się oraz pracowników starszych powinna być brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji o składzie załóg nocnych. 21. Z wyjątkiem przypadków siły wyższej, albo zaistniałego lub zagrażającego wypadku, pracownicy powinni być w rozsądnym terminie powiadomieni o potrzebie wykonywania pracy nocnej. 22. Powinny być podjęte środki tam, gdzie jest to właściwe, umożliwiające pracownikom nocnym, podobnie jak innym pracownikom, korzystanie z możliwości szkolenia, włączając w to płatny urlop szkoleniowy. 23. 1) Pracownicy nocni, którzy przepracowali określoną liczbę lat pracy nocnej, powinni korzystać ze szczególnych względów, gdy chodzi o dostęp do wolnych miejsc pracy dziennej, do której mają potrzebne kwalifikacje. 2) Takie przeniesienia powinny być przygotowane przez ułatwienie, tam gdzie istnieje taka potrzeba, szkolenia pracowników nocnych do zadań wykonywanych normalnie w dzień. 24. Pracownicy o odpowiednio dużym stażu pracy w charakterze pracowników nocnych powinni korzystać ze szczególnych względów, gdy chodzi o możliwości dobrowolnego wcześniejszego lub stopniowego przechodzenia na emeryturę, jeśli takie możliwości istnieją. 25. Pracownicy nocni, którzy pełnią funkcję związkową lub reprezentanta pracowników, powinni mieć, tak jak inni pracownicy pełniący takie funkcje, możliwość wykonywania jej w odpowiednich warunkach. Potrzeba wykonywania funkcji przedstawiciela pracowników powinna być brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji dotyczących przeniesienia przedstawiciela pracowników do pracy nocnej. 26. Powinny zostać udoskonalone statystyki dotyczące pracy nocnej oraz zintensyfikowane badania nad skutkami różnych form organizacji pracy nocnej, zwłaszcza wykonywanej w systemie pracy zmianowej. 27. Zawsze, gdy jest to możliwe, postęp naukowy i techniczny oraz innowacje w dziedzinie organizacji pracy powinny być wykorzystywane w celu ograniczenia pracy nocnej.